Veza između creva i mozga (eng. gut-brain axis – GBA) ima veliki uticaj na zdravlje čoveka. Između ova dva organa postoji intenzivna obostrana komunikacija, koja se odvija preko crevnog (enteralnog) nervnog sistema (ENS). ENS sadrži neurone koji su smešteni u zidu probavnog trakta od donje trećine jednjaka do rektuma (kraja debelog creva). Neuralna mreža se pruža od kognitivnih i emocionalnih centara u mozgu do čitavog creva i utiče na funkcije ovog organa. Duž ove mreže neprekidno se šalju impulsi (poruke) u oba pravca.
Interakcija koja se dešava između neurona:
- povezuje endokrine funkcije (osu hipotalamus-hipofiza-nadbubrežne žlezde), imunski sistem (citokine i hemokine) i autonomni nervni sistem
- igra ulogu u sindromu nervoznih creva, celijačnoj bolesti (glutenska intolerancija) i zapaljenjskim bolestima creva (kolitis)
- akutni i hronični stres utiču na varenje hrane preko ove ose, a i otežano varenje u suprotnom pravcu utiče na mozak; izgleda da ključnu ulogu u slanju i primanju signala ima crevna mikrobiota
Crevna mikrobiota
Crevna mikrobiota je skup mikroorganizama koji naseljava čitav probavni sistem. Sastav ove mikrobne zajednice je specifičan za pojedince, menja se tokom života i na njega utiču unutrašnji i spoljni faktori. Prvo naseljavanje mikrobiotama dešava se na samom rođenju, gde je novorođenče stiče od majke. Smatra se da je ovo najvažniji momenat u formiranju mikrobiotske zajednice. Studije pokazuju da je crevna mikrobiota od ključnog značaja za razvoj i sazrevanje centralnog i enteralnog nervnog sistema u prvim nedeljama života.
Broj vrsta mikrobiota u probavnom sistemu je između 500 i 1000. Broj bakterijskih ćelija je oko deset puta veći od broja humanih ćelija. Mikrobiota kolonizuje sve površine organizma koje su u kontaktu sa spoljnom sredinom (kožu, genitourinarni, gastrointestinalni i respiratorni sistem), s tim što se preko 70% mikrobiote nalazi u debelom crevu. Procenjena površina debelog creva je veličine teniskog terena (200 m2), vrlo je bogata hranljivim materijama i zbog toga čini idealne uslove za život mikroba. Mikrobiota produkuje brojne metabolite. Na primer, mnoge vrste Lactobacillus i Bifidobacterium luče gama-amino-butirinsku kiselinu (GABA) koja je glavni inhibitorni transmiter u mozgu. Druge bakterije proizvode neurotransmitere serotonin i dopamin. Mikrobiota takođe proizvode masne kiseline kratkih lanaca koje stimulišu simpatički nervni sistem i oslobađanje serotonina iz crevne sluznice, pa tako utiču na učenje i memoriju u mozgu. Crevna mikrobiota reguliše nivo triptofana iz koga se sintetiše serotonin. Serotonin se naziva “hormonom sreće” kada se misli na njegovo dejstvo u centralnom nervnom sistemu, gde utiče na raspoloženje i kognitivne funkcije. Sa druge strane, serotonin izlučen u crevima učestvuje u regulaciji sekrecije u probavnom sistemu, pokretima creva i percepciji bola. Nepravilno lučenje serotonina je jedan od glavih uzroka depresije, a oko 95% serotonina se proizvodi u ćelijama crevne sluznice.
Veza između creva i mozga
Creva i mozak su povezani na sledeće načine:
- Probavni sistem je povezan sa mozgom preko nerva vagusa. Vagus povezuje srce, probavni sistem i pluća sa mozgom. Senzorni neuroni vraćaju poruke mozgu iz creva delujući na moždano stablo, hipotalamus (kontroliše glad i emocije) i limbički sistem (zadužen za emocije). Limbički sistem preko stresa u suprotnom pravcu utiče na aktivnost creva.
- Bakterijski produkti stimulišu proizvodnju crevnih hormona, što ima uticaja na mozak.
- Neuropeptidi izlučeni u mozgu utiču na enteralni nervni sistem.
- U crevima se nalazi limfno tkivo koje čini 70% celokupnog imunskog sistema čoveka, te se creva mogu smatrati najvećim imunskim organom u telu. Funkcije mozga zavise i od imunskog sistema.
Zdravstvene implikacije
Sve što se dešava u crevima direktno utiče na funkcije mozga i ponašanje preko GBA. Ova osa obezbeđuje i dobru komunikaciju između crevne mikrobiote i mozga. Sve to omogućava dobro mentalno zdravlje.
- Adekvatna ishrana je najvažnija strategija održavanja zdravlja GBA. Prirodna, raznovrsna ishrana, koja uključuje ribu, žitarice, povrće, voće i vodu je važna za funkciju GBA i dobrog raspoloženja. Takođe, ovakva hrana pomaže održavanje bogate crevne mikrobiote. Jedite dobro i budite srećni!
- Promene u GBA koje uzrokuje hronični stres mogu dovesti do sindroma nervoznih creva. Stres loše utiče i na crevnu mikrobiotu.
- Sve je više dokaza da poremećaj GBA učestvuje u patogenezi autizma.
- Poremećaj u sastavu i broju mikrobiote direktno utiče na normalu funkciju GBA, pa može dovesti do mentalnih poremećaja – depresije i anksioznosti.
