Pod sindromom propusnog creva podrazumeva se stanje u kome postoji prekid integriteta crevne sluznice sa povećanom propustljivošću štetnih hemikalija, bakterija i molekula hrane iz creva u krvotok. Poremećaji koji se povezuju sa ovim stanjem su intolerancije na hranu, fibromialgija, sindrom hroničnog zamora, autizam i drugo. Mnogi stručnjaci smatraju da nema dovoljno dokaza za ovakvu tvrdnju. Dr Majkl Kamileri sa klinike Mejo sumirao je dosadašnja naučna saznanja o ovom problemu u svom radu publikovanom 2019. godine (Michael Camilleri: The Leaky Gut: Mechanisms, Measurement and Clinical Implications in Humans. Gut. 2019 August ; 68(8): 1516–1526. doi:10.1136/gutjnl-2019-318427). Autor ukazuje da je potrebno razmišljati o poremećajima crevne barijere i njene funkcije, što je nesporno dokazano kod različitih bolesti, ali se može pojaviti i kod osoba bez jasnih dijagnoza. Ovo može biti osnova za istraživanje veze između crevne barijere i udaljenih organa, kao i mogućeg lečenja, a u lakšim slučajevima stanje se može popraviti hranom i prirodnim supstancama.
Crevna barijera
Crevna barijera se sastoji od nekoliko slojeva: mukusnog sloja, crevne sluznice i bazalne membrane.
Između sluznice i lumena, tj. unutrašnjosti creva nalazi se mukusni (sluzavi) sloj koji se sastoji od površnijeg, rastresitijeg i unutrašnjeg, gušćeg dela. U površnijem delu su ostaci hrane, sokovi za varenje i bakterije normalne flore koje lučenjem antimikrobnih supstanci sprečavaju prodor patogenih mikroorganizama. Unutrašnji deo mukusnog sloja bliže sluznici je gušći, prepun glikokaliksa i mukusa. U njemu su retke bakterije i mnogo produkata koji učestvuju u zaštiti crevne membrane. Mukusni sloj se može smatrati fizičkom i imunološkom zaštitom tkiva creva. Deblji je u debelom, nego u tankom crevu.
Bakterije koje nastanjuju probavni sistem zajedničkim imenom se nazivaju crevna mikrobiota, a njihov ukupan genetski materijal – mikrobiom. Mikrobiota ima značajan uticaj na crevnu barijeru, kao i obrnuto. Naučna istraživanja su pokazala da Bifidobakterije poboljšavaju funkciju barijere kod miševa sa enterokolitisom. Sacharomyces boulardii ima povoljne efekte na izmenjenu crevnu floru i oštećenu crevnu sluznicu u raznim oboljenjima. Sa druge strane, mnogi sojevi bakterije Escherichia coli povećavaju propustljivost crevne barijere. Mikrobiota luče razne supstance koje štite od patogenih bakterija i poboljšavaju funkciju crevne barijere.
Crevnu sluznicu čini niz epitelnih ćelija, međusobno spojenih na vrhovima povezujućim molekulima. Povezujući molekuli regulišu funkciju epitelne barijere i transport kroz ćelije. Epitelne ćelije imaju sposobnost da transportuju razne materije iz lumena creva u unutrašnjost organizma. One takođe reaguju na štetne stimuluse lučenjem antimikrobnih supstanci.
Ispod epitela se nalazi bazalna membrana sa mnogim nespecifičnim i specifičnim elementima imunskog sistema. Preko nje se ostvaruju endokrini i sekretomotorni mehanizmi tokom varenja, a kojima upravlja crevni (enteralni) nervni sistem. Najvažniji neurotransmiteri u crevima su serotonin, histamin i kanabinoidi.
Uopšteno govoreći, postoje dva načina kako se povećava propustljivost crevne barijere. Prvi način je vezan za strukturu i funkciju povezujućih molekula između epitelnih ćelija. Pošto ova oštećenja nisu velika, propustljivost je ograničena. Drugi način, tipičan za crevna oboljenja, posledica je odumiranja (apoptoze) ćelija. Tada se javlja propustljivost creva bez restikcija. Prisustvo erozija i ulceracija (grizlica) dozvoljava bakterijama prodor do sluznice.
Značaj mukusne komponente crevne barijere
Mukus (sluz) proizvode specijalizovane ćelije u crevnoj membrani pod uticajem enteričnog nervnog i imunološkog sistema. Mikrobiota utiče na sastav mukusa, ali i obrnuto – mukus utiče na bakterije normalne flore. Značajni su i drugi faktori. Na primer, različite žučne soli imaju različite efekte. Sintetički aditivi iz hrane (kao što su E471. E473, E475) mogu uticati na povećanje propusnosti crevne barijere. Oni mogu uticati i na sastav crevne mikrobiote i promeniti debljinu mukusnog sloja, pa time povećati predispoziciju za zapaljenje creva. U eksperimentalnim modelima gojaznosti i diabetesa kod miševa, utvrđeno je da visok nivo šećera u krvi može povećati propustljivost crevne barijere i promeniti sastav i broj crevne mikrobiote. Naučno je dokazano da na propustljivost creva utiče ritam dana i noći, kao i stres.
Poremećaj crevne barijere u bolestima creva
Povećana propustljivost crevne barijere je ubedljivo dokazana kod mnogih patoloških stanja: inflamatorne bolesti creva (ulcerozni kolitis, Kronova bolest), celiakije, drugim zapaljenjima creva. Poremećaj funkcije crevne barijere je dobro dokumentovan i kod sindroma nervoznih creva (iritabilnog kolona). Mnoge studije ukazuju da Kronovoj bolesti prethodi povećana propustljivost creva.
Povećana propustljivost se povezuje i sa drugim oboljenjima: astma, autizam, Parkinsonova bolest, multipla skleroza, ekcem, psorijaza, fibromialgija, depresija, sindrom hroničnog umora, gojaznost, metabolički sindrom i dr. Sve ove bolesti i patološka stanja mogu biti povezana sa potencijalno promenjenom crevnom barijerom, ali ta veza još nije čvrsto potvrđena u nauci.
Ono što je nedvosmisleno dokazano je da pojedina stresna stanja mogu uticati na privremenu promenu (povećanje) propustljivosti crevne barijere i oštećenje sluznice, kao i da se stanje može popraviti dijetom. Tako, na primer, u više studija je pokazano da fizički napori mogu promeniti sastav mikrobiota i metabolizam, istovremeno sa povećanjem propustljivosti crevne barijere.
Za sada još nije jasno da li promena sastava crevne flore utiče na promenu propustljivosti creva ili obratno, kao i da li je povećana propustljivost, utvrđena kod nekih oboljenja, uzrok ili posledica. Promena mikrobiote može smanjiti težinu oboljenja kod ljudi. Upotreba Lactobacillus casei soj Shirota ( VSL#3 ) pokazala je uspešne rezultate kod ciroze jetre.
Iz svega izloženog, jasno je da osim oboljenja za koja je karakteristična promena propustljivosti crevne barijere, postoje situacije koje se ne mogu klasifikovati u bolesti, a pri kojima se javlja pojačana propustljivost creva. Ovakva stanja se mogu rešavati promenom ishrane. Mnogo se očekuje i od primene probiotika i prebiotika, ali su istraživanja u ovom velikom polju na početcima.
U zaključku, dr Kamileri kaže da klinički doktori treba da budu svesni značaja poremećaja funkcije crevne barijere, kao i razvoja strategija za buduću terapiju.
